Witold Całka ps. „Roch”, „Podziomek”, „Binieński” (1928-1998)
Urodził się 14 czerwca 1928 roku w Kielcach. Był synem Józefa i Felicji z domu Kopeć. Uczęszczał do Szkoły Powszechnej im. S. Staszica w Kielcach. W 1938 r. został harcerzem 3 KDH im T. Kościuszki. 3 maja 1939 r. złożył przyrzeczenie harcerskie, od sierpnia 1939 r. był członkiem Pogotowia Wojennego Harcerzy w Kielcach. Pomagał żołnierzom broniącym Kielc na wzgórzu Kadzielnia. Później dostarczał żywność polskim jeńcom wojskowym przetrzymywanym przez Niemców w więzieniu przy ulicy Zamkowej. Od 14 września 1942 r. do stycznia 1945 r. był członkiem Szarych Szeregów. Przysięgę złożył przed Edwardem Wołoszynem, ówczesnym komendantem Ula „Skała” – konspiracyjnej Chorągwi ZHP. Witold uczestniczył w działaniach podejmowanych przez tę organizację w Kielcach, dostarczał konspiracyjną prasę, malował antyhitlerowskie napisy, brał udział w tzw. „obstawie” transportu broni, którą przechowywano na cmentarzu ewangelickim w Kielcach. Przeszedł też wyszkolenie bojowe oraz kontynuował naukę na tajnych kompletach. W latach wojny i w okresie powojennym używał pseudonimów: „Roch”, „Podziomek” i „Binieński”.
Po zakończeniu wojny podjął naukę w Gimnazjum i Liceum im. J. Śniadeckiego w Kielcach. Jako członek miejscowej konspiracji brał udział w akcji rozbicia więzienia kieleckiego przez oddział A. Hedy „Szarego” w nocy z 4 na 5 sierpnia 1945 roku. Wydarzenie to tak opisuje:
„O dwudziestej drugiej tego pamiętnego wieczoru znalazłem się wraz z kolegami, Mirkiem Telką i Jurkiem Jedlińskim, na ulicy Ogrodowej, koło parku. Od naszego zwierzchnika z konspiracji kieleckiej dostaliśmy polecenie, żeby tam być, rozglądać się i obserwować. Streszczało się to w słowach: oczy i uszy otwarte, gotowi do wykonania zadań… Jakie to miały być zadania, na razie pozostawało dla nas tajemnicą.(…) Nagle – straszny huk! Wybuch, potem drugi i – strzelanina. Więc zaczęło się! Ale co – jeszcze nie wiedzieliśmy. Po odgłosach rozpoznaliśmy, że były to piaty, potem gamon. (…) Strzelanina dobiegała od strony ulicy Zamkowej, domyślaliśmy się więc, że to może być akcja uwalniania więźniów”.
Po akcji na więzienie kieleckie, niepodejrzewany o nic, uczył się dalej w gimnazjum. W latach 1945-1948 należał do I KDH im. D. Czachowskiego. Po zdaniu matury w 1948 r. studiował na Wydziale Prawno-Ekonomicznym Uniwersytetu w Poznaniu. Miał w tym czasie kontakty z WiN. Po ukończeniu trzeciego roku studiów, 22 października 1952 r., został aresztowany przez UB w Kielcach. Powodem zatrzymania Całki był jego udział w grupie spiskowej przygotowującej wysadzenie Pomnika Wdzięczności Armii Radzieckiej w Kielcach (grupa tzw. „pomnikowców”). Przesłuchiwano go w budynku WUBP przy ulicy Poniatowskiego ( obecna Seminaryjska ).
„I zaczęło się! Przez cztery lub pięć dni i nocy przesłuchiwania, istny konwejer: „Gadaj, bo my i tak wszystko wiemy! Gdzie broń? Gdzie reszta z organizacji? Mów, mów!”. „Nie wiem, nie wiem, nie pamiętam…” Koszmar! Woda i śledzie, krew spływająca z rozciętej wargi. Ból i nieprzytomne zmęczenie. Przez pewien czas spokój, potem udręka zaczyna się na nowo.”
29 marca 1953 r. wyrokiem Wojskowego Sądu Rejonowego w Kielcach W. Całka został skazany na dożywocie. Po rozprawie został osadzony w więzieniu przy ulicy Zamkowej. Na mocy dekretu z 13 czerwca 1953 r. wyrok dożywocia został zamieniony na 10 lat. Z Kielc trafił do Wronek, a następnie przebywał w więzieniach w Rawiczu, Strzelcach Opolskich, Sztumie, w kopalni rudy miedzi w Wilkowie koło Złotoryi. Stąd został przeniesiony karnie do Wrocławia. Ostatnim miejscem skazania były kamieniołomy w Strzelcach Opolskich, gdzie pod koniec pobytu udało mu się dostać lżejsze zajęcie w ambulatorium więziennym. 6 grudnia 1956 r. dostał przerwę w odsiadywaniu kary. Do więzienia już nie wrócił, przebywał na warunkowym zwolnieniu.
Pracował w kieleckim oddziale Banku Inwestycyjnego i w Rejonowym Oddziale „Centrostalu”. W 1980 r włączył się w organizowanie „Solidarności”. Był kierownikiem biura Zarządu Świętokrzyskiego „Solidarności” w Kielcach. W 1981 r. po powołaniu przez Komendę Kieleckiej Chorągwi ZHP Kręgów Instruktorskich „Łysica” rozpoczął działalność w Kręgu „Łysica-Jodła” w hufcu Kielce-miasto. W 1987 r. otrzymał stopień Harcmistrza.
Zmarł w Kielcach 16 grudnia 1998 roku. Został pochowany na Cmentarzu Starym.
Artur Szlufik
Źródło: Danuta Suchorowska, Rozbić więzienie UB! Akcje zbrojne AK i WiN 1945-1946, Łomianki 2010., Harcerski Słownik Biograficzny Kielecczyzny, pod red. A. Rembalskiego, Kielce 2012.
ENGLISH
Witold Całka, pseudonyms “Roch”, “Podziomek”, and “Binieński”, was born on June 14, 1928, in Kielce. He was the son of Józef and Felicja (née Kopeć). He attended the S. Staszica Elementary School in Kielce. In 1938, he became a scout in the 3rd T. Kościuszko Kielce Scout Troop (3 KDH). On May 3, 1939, he took his scout promise, and from August 1939, he was a member of the Scouts’ Wartime Auxiliary in Kielce. He assisted soldiers defending Kielce on Kadzielnia Hill. Later, he delivered food to Polish military prisoners of war held by the Germans in the prison on Zamkowa Street. From September 14, 1942, to January 1945, he was a member of the Gray Ranks (Szare Szeregi). He took his oath before Edward Wołoszyn, the then-commander of the „Skała” Hive (Ul „Skała”) – the underground Kielce Region Banner of the Polish Scouting Association (ZHP). Witold participated in activities undertaken by this organization in Kielce, delivered the underground press, painted anti-Nazi graffiti, and took part in the so-called „covering” (protection) of weapon transports, which were stored at the Evangelical cemetery in Kielce. He also underwent combat training and continued his education through secret underground classes. During the war and in the post-war period, he used the pseudonyms “Roch”, “Podziomek”, and “Binieński”.
After the war ended, he resumed his education at the J. Śniadecki Lower Secondary School and High School in Kielce. As a member of the local underground, he participated in the raid on the Kielce prison carried out by the unit of A. Heda “Szary” during the night of August 4-5, 1945. He described the event as follows:
“At ten o’clock on that memorable evening, along with my friends Mirek Telka and Jurek Jedliński, I found myself on Ogrodowa Street, near the park. We had received orders from our superior in the Kielce underground to be there, look around, and observe. It was summed up in the words: eyes and ears open, ready to carry out tasks… What those tasks were to be remained a secret to us for the time being. (…) Suddenly – a terrible blast! An explosion, then a second one, and – gunfire. So it had begun! But what exactly – we didn’t know yet. From the sounds, we recognized they were PIATs, then a Gammon grenade. (…) The shooting was coming from the direction of Zamkowa Street, so we guessed that it might be an operation to liberate the prisoners.”
Following the raid on the Kielce prison, unsuspected of any involvement, he continued his studies at the lower secondary school. From 1945 to 1948, he belonged to the 1st D. Czachowski Scout Troop (I KDH). After passing his matura exam in 1948, he studied at the Faculty of Law and Economics at the University of Poznań. During this time, he maintained contacts with Freedom and Independence (WiN). After completing his third year of studies, on October 22, 1952, he was arrested by the security office in Kielce. The reason for Całka’s arrest was his participation in a conspiracy group preparing to blow up the Monument of Gratitude to the Red Army in Kielce (the so-called „monument-planners” group). He was interrogated in the WUBP (Voivodeship Office of Public Security) building on Poniatowskiego Street (currently Seminaryjska Street).
“And so it began! For four or five days and nights of interrogation, a literal conveyor belt: 'Talk, because we know everything anyway! Where are the weapons? Where is the rest of the organization? Speak, speak!’. 'I don’t know, I don’t know, I don’t remember…’ A nightmare! Water and herrings, blood trickling from a split lip. Pain and senseless exhaustion. Peace for a short while, and then the torment begins all over again.”
On March 29, 1953, by a verdict of the Regional Military Court in Kielce, W. Całka was sentenced to life imprisonment. Following the trial, he was imprisoned in the facility on Zamkowa Street. Under a decree of June 13, 1953, the life sentence was commuted to 10 years. From Kielce, he was sent to Wronki prison, and subsequently held in prisons in Rawicz, Strzelce Opolskie, Sztum, and in a copper ore mine in Wilków near Złotoryja. From there, he was transferred as a disciplinary punishment to Wrocław. His final place of imprisonment was the quarries in Strzelce Opolskie, where towards the end of his stay he managed to secure lighter duties in the prison infirmary. On December 6, 1956, he was granted a temporary suspension of his sentence. He never returned to prison, remaining on parole.
He worked in the Kielce branch of the Investment Bank and in the Regional Branch of „Centrostal”. In 1980, he joined the organization of „Solidarity”. He served as the office manager of the Świętokrzyskie Region Board of „Solidarity” in Kielce. In 1981, after the command of the Kielce Banner of ZHP established the „Łysica” Instructors’ Circles, he began his activities in the „Łysica-Jodła” Circle in the Kielce-City scout district. In 1987, he was awarded the rank of Scoutmaster. He passed away in Kielce on December 16, 1998, and was buried at the Old Cemetery.
Translated by Ewa Wyrzykowska