Dawne więzienie kieleckie — rys historyczny

Budynek dawnego więzienia przy ul. Zamkowej w Kielcach należy do najstarszych obiektów penitencjarnych w Polsce. Jego historia sięga pierwszej połowy XIX wieku, choć samo miejsce związane jest z dziejami miasta znacznie wcześniej — od czasów, gdy na wzgórzu zamkowym znajdowały się zabudowania gospodarcze rezydencji biskupów krakowskich.

W latach 1826–1828 dawne budynki administracyjne i gospodarcze przystosowano do funkcji więzienia. Od początku istnienia obiekt pełnił rolę nie tylko zakładu karnego dla przestępców kryminalnych, lecz także miejsca osadzania więźniów politycznych.

XIX wiek — więzienie w czasach zaborów

W okresie powstań narodowych więzienie przy Zamkowej stało się miejscem represji wobec uczestników walk o niepodległość. Szczególnie dramatyczny był czas powstania styczniowego, gdy w jego murach przetrzymywano setki powstańców i konspiratorów, a wielu z nich wywożono na Syberię lub skazywano na śmierć. Wśród osadzonych znalazł się m.in. ksiądz Piotr Ściegienny.

Na początku XX wieku, podczas wydarzeń rewolucyjnych lat 1905–1907, więzienie ponownie zapełniło się więźniami politycznymi różnych środowisk.

Okres międzywojenny

Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku więzienie funkcjonowało jako zakład karny II klasy. Obok więźniów kryminalnych przebywali tu również skazani za działalność polityczną. W tym czasie rozwijano infrastrukturę placówki — działały m.in. warsztaty, szkoła, biblioteka, szpital i kaplica.

II wojna światowa

Po zajęciu Kielc przez Niemców w 1939 roku więzienie zostało przekształcone w miejsce represji wobec ludności cywilnej i członków polskiego podziemia. Przez jego cele przeszły tysiące więźniów, z których wielu zostało zamordowanych lub wywiezionych do obozów koncentracyjnych, m.in. do KL Auschwitz, Sachsenhausen i Gross-Rosen.

Więzienie pozostawało pod kontrolą Gestapo aż do stycznia 1945 roku.

Lata powojenne

Po wkroczeniu Armii Czerwonej obiekt przejęły sowieckie służby NKWD, a następnie Urząd Bezpieczeństwa Publicznego. W więzieniu przetrzymywano żołnierzy podziemia niepodległościowego oraz osoby uznane przez nowe władze za przeciwników politycznych.

W nocy z 4 na 5 sierpnia 1945 roku oddziały pod dowództwem kapitana Antoniego Hedy „Szarego” przeprowadziły akcję rozbicia więzienia, uwalniając kilkuset więźniów. Było to jedno z najważniejszych wydarzeń powojennego podziemia niepodległościowego w regionie.

Więzienie funkcjonowało w tym miejscu do lat 70. XX wieku.

Miejsce pamięci

W 1995 roku, w części dawnego kompleksu więziennego, powstało Muzeum Pamięci Narodowej, poświęcone ofiarom okupacji niemieckiej i represji komunistycznych. Po przebudowie obiektu w latach 2009–2011 powstała nowa przestrzeń Ośrodka Myśli Patriotycznej i Obywatelskiej.

Dziś dawne więzienie jest miejscem pamięci i edukacji historycznej. Multimedialna ekspozycja OMPiO przypomina o losach więźniów i o historii regionu w czasach wojny, okupacji i powojennych represji.