Zygmunt Kiepas ps. „Krzyk”, „Róg” (1917-1989)
Urodził się 2 kwietnia 1917 roku w Iłży. Był synem Stanisława i Marianny z Gilewskich. Pochodził z dość licznej rodziny chłopskiej. W 1930 r. ukończył siedmioklasową Publiczną Szkołę Powszechną w Iłży. Następnie podjął naukę w Państwowym Seminarium Nauczycielskim Męskim w Radomiu. Należał do ZHP. W 1934 r. stanął na czele zastępu „Słoni” IV drużyny im. M. Langiewicza w Radomiu.
W 1937 r. rozpoczął obowiązkową służbę wojskową. Będąc w wojsku ukończył kurs podchorążych rezerwy przy 19 Pułku Piechoty 5 Dywizji we Lwowie. Po kursie pełnił służbę w 40 Pułku Piechoty Dzieci Lwowskich.
Po odbytej służbie wojskowej powrócił do rodzinnego miasta. Tuż przed wybuchem wojny zaczął pracować jako nauczyciel w szkole w Iłży. Zdobyte w wojsku doświadczenie wykorzystywał w pracy z harcerzami.
Po wybuchu wojny został zmobilizowany. Awansowany do stopnia podporucznika trafił do 40 Pułku Piechoty im. Dzieci Lwowskich 5 Dywizji Piechoty. Od 8 do 28 września 1939 r. jako zastępca dowódcy plutonu piechoty walczył w obronie Warszawy. Po kapitulacji stolicy poszedł do niewoli. Trafił do przejściowego obozu jenieckiego w Żyrardowie, a następnie do obozu w Częstochowie. 25 października 1939 r. wraz z grupą towarzyszy udało mu się uciec.
Po powrocie do Iłży rozpoczął działalność w konspiracji. 3 listopada 1939 r. został zaprzysiężony w Służbie Zwycięstwu Polski (SZP). Objął funkcję dowódcy na placówce Iłża i przyjął pseudonim „Róg”. W kwietniu 1940 r. nastąpiła wsypa i Gestapo rozpoczęło aresztowania członków Związku Walki Zbrojnej (ZWZ). „Róg” uniknął złapania, ale był poszukiwany przez Niemców. Ukrywał się w pobliskich wsiach i dalej pracował w konspiracji. W połowie 1942 r. przyjął nowy pseudonim „Krzyk”. Został dowódcą kompanii Armii Krajowej w iłżeckim podobwodzie „Dolina”, podlegał bezpośrednio Antoniemu Hedzie „Szaremu”.
Antoni Heda „Szary” ze swoim zastępcą „Krzykiem” ( lasy starachowickie 1943 r.)
Latem 1943 roku, po nieudanej akcji zajęcia Iłży przez oddziały partyzanckie Jana Piwnika „Ponurego”, „Krzyk” został schwytany w trakcie obławy niemieckiej. Przewieziono go na posterunek Żandarmerii Granatowej w Iłży. Stąd trafił do więzienia w Starachowicach, gdzie przeszedł ciężkie śledztwo. W trakcie przesłuchań na Gestapo był katowany i torturowany.9 sierpnia 1943 r. oddział A. Hedy „Szarego” rozbił więzienie w Starachowicach i uwolnił ok. 60 więźniów. Odbicie nastąpiło w samą porę, ponieważ następnego dnia „Krzyk” miał zostać rozstrzelany. Był w grupie, która nie miała gdzie się schronić i udała się z partyzantami do lasu.
Po krótkim okresie rekonwalescencji „Krzyk” powrócił do zdrowia. Stanął na czele grupy partyzanckiej sformowanej z uwolnionych ze starachowickiego więzienia osób oraz „spalonych” z okolicznej konspiracji. Oddział „Krzyka” stał się zalążkiem słynnego oddziału „Szarego”, który dowództwo nad nim przejął oficjalnie jesienią 1943 r. Sam Kiepas formalnie został jego zastępcą. Brał udział w wielu akcjach partyzanckich m.in. w akcji na majątek ziemski w Pakosławiu (15 IX 1943 r.) oraz na kasę w Zakładach im. Hermana Goeringa w Starachowicach (15 i 30 X 1943 r.), potyczce z żandarmerią w Edwardowie k. Bąkowej (26 II 1944 r.), rozbrojeniu Forstschutzu w Marculach (25 IV 1944 r.) , rozbiciu więzienia w Końskich (5 VI 1944 r.) , opanowaniu stacji kolejowej w Suchedniowie (24 VI 1944 r.) , akcji zdobywania amunicji w Wólce Plebańskiej (19 VII 1944 r.)
Dramatyczny przebieg dla ppor. „Krzyka” miała potyczka z Niemcami w przysiółku Edwardów. W trakcie walki został ciężko ranny w głowę. Z tego powodu lekarz musiał mu usunąć oko. Po rekonwalescencji wrócił do oddziału partyzanckiego, ale od tego czasu nosił czarną opaskę.
Po rozpoczęciu akcji „Burza” w Okręgu Radomsko-Kieleckim oddział „Szarego” wszedł w skład 2 Dywizji Legionów AK pod dow. pułk. Antoniego Żółkiewskiego „Lina” i stał się 2 Batalionem 3 Pułku Piechoty Armii Krajowej. „Krzyk” pełnił rolę zastępcy dowódcy w drugim baonie. Przed samą akcją „Burza” Kiepas dostał awans na porucznika. Wszystkie walki II batalionu 3 pp Leg. prowadzone były na Kielecczyźnie. Do najważniejszych bitew w 1944 r., w których udział brał „Krzyk” należą: Radoszyce (3.09.), Grodzisko (4.09.), Trawniki (13.09.),Rykoszyn (16.09.), Szewce (17.09.), Zakrzów (27.09.).
Na początku października 1944 r. po zmianach struktur partyzanckich „Szary” został dowódcą 3 pp Leg. , a „Krzyk” jego zastępcą, obaj w stopniu kapitana. Pod koniec 1944 r. odszedł na zimowy urlop, na którym prawdopodobnie pozostał do wkroczenia Armii Czerwonej. Jednak przez cały czas za pośrednictwem łączników utrzymywał kontakt z pułkiem. Po rozwiązaniu AK „Krzyk” przewidywany był przez swoich przełożonych do działania w nowej organizacji „NIE” (Niepodległość).
Po „wyzwoleniu” Iłży podjął pracę przy parcelacji majątków. Wkrótce zaczął poszukiwać go Urząd Bezpieczeństwa i Milicja. Podczas zatrzymania został postrzelony przez funkcjonariuszy UB. Podobnie jak rok wcześniej pocisk trafił w głowę, tym razem raniąc ucho. Po aresztowaniu był torturowany w czasie przesłuchań. W lutym 1945 r. trafił do Obozu NKWD nr 10 w Rembertowie. Na parę dni przed planowanym transportem kolejowym do ZSRR, w nocy z 20 na 21 maja 1945 r. doszło do rozbicia obozu przez odział AK dowodzony przez ppor. Edwarda Wasilewskiego ps. „Wichura”. Uwolniono ok. 500 osób w tym Zygmunta Kiepasa.
Po odbiciu „Krzyk”, przez jakiś czas, ukrywał się w puszczy kozienickiej i w lasach w rejonie Przysuchy. Przedostał się do Krakowa, gdzie wówczas przebywała jego narzeczona Jadwiga Wawro. W Krakowie w kościele Św. Szczepana Jadwiga i Zygmunt wzięli ślub, na którym obecni byli prawdopodobnie wyłącznie świadkowie i Anna Wawro, siostra jego żony. Kilka lat później po śmierci swojej siostry i aresztowaniu szwagra wychowywała ich dzieci, a w końcu po latach została drugą żoną Zygmunta Kiepasa.
Małżonkowie Jadwiga i Zygmunt przyjęli konspiracyjne nazwisko Wróbel, ponieważ „Krzyk” posiadał komplet dokumentów z lat okupacji na nazwisko Józef Wróbel. Wciąż ukrywając się postanowili z Krakowa wyjechać na tzw. „ziemie odzyskane”. W lipcu 1945 roku zamieszkali na przedmieściu Gdańska. Tutaj „Krzyk” stał się zwykłym obywatelem. Postanowił wykorzystać swoje przedwojenne wykształcenie i wspólnie z trzema nauczycielami założył i prowadził szkolę podstawą. 28 lutego 1953 r. umarła mu żona Jadwiga.
W marcu 1953 r. został aresztowany przez UB za działalność w AK. Wciąż był przerzucany do różnych więzień i aresztów. Siedział w Radomiu, Starachowicach i Kielcach. W pokazowym procesie sądowym w Starachowicach dnia 27 lipca 1954 r. został skazany na 3 lata więzienia. Pozbawiono go także praw obywatelskich i stopnia wojskowego oraz odebrano zdobyte odznaczenia. W karę wliczony był okres aresztu sprzed procesu. Ze względu na stan zdrowia odbywanie kary zawieszono warunkowo.
Po odzyskaniu wolności i ujawnieniu „Krzyk” powrócił do nazwiska Kiepas. Podjął pracę w ZMB – Bazie Sprzętu w Gdańsku. W 1957 r. mógł powrócić do pracy w szkole, w której uczył, aż do przejścia na emeryturę w 1977 roku.
Zmarł 29 stycznia 1989 roku w Gdańsku. Został pochowany 1 lutego po Mszy św. w Kościele Świętego Wojciecha w Gdańsku na pobliskim cmentarzu.
Kapitan Zygmunt Kiepas był odznaczony: Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari V klasy za okres 1939-45 r. , Krzyżem Walecznych w 1939 r. , Medalem „Za udział w wojnie obronnej 1939 r.”, Medalem „Zwycięstwa i wolności 1945 r.”, Złotym Krzyżem Zasługi, Honorową Odznaką Żołnierza AK „Korpusu Jodła”, Odznaką Żołnierza AK Okręgu Radomsko- Kieleckiego, Krzyżem Armii Krajowej.
Artur Szlufik
Źródło: Tomasz Pietrzykowski, 100-lecie urodzin Zygmunta Kiepasa „Krzyka”
(Źródło zdjęć: http://www.ilzahistoria.pl/2017/04/02/)
ENGLISH
Zygmunt Kiepas, pseudonyms “Krzyk” and “Róg”, was born on April 2, 1917, in Iłża. He was the son of Stanisław Kiepas and Marianna (née Gilewska) and came from a relatively large peasant family. In 1930, he graduated from the seven-grade Public Elementary School in Iłża. He then pursued his education at the State Male Teacher Training Seminar in Radom. He was also a member of the Polish Scouting and Guiding Association (ZHP). In 1937, he began his compulsory military service, during which he completed a reserve officer cadet course with the 19th Infantry Regiment of the 5th Division in Lviv. Following the course, he served in the 40th „Children of Lviv” Infantry Regiment.
After completing his military service, he returned to his hometown. Shortly before the outbreak of the war, he began working as a teacher at a school in Iłża, utilizing the experience he had gained in the military to work with local scouts.
Following the outbreak of the war, he was mobilized. Promoted to the rank of second lieutenant, he was assigned to the 40th „Children of Lviv” Infantry Regiment of the 5th Infantry Division. From September 8 to 28, 1939, he fought in the defense of Warsaw as a deputy commander of an infantry platoon. Following the capitulation of the capital, he was taken into captivity. He was sent to a temporary prisoner-of-war camp in Żyrardów, and subsequently to a camp in Częstochowa. On October 25, 1939, he and a group of companions managed to escape.
Upon his return to Iłża, he engaged in underground resistance. On November 3, 1939, he was sworn into the Service for Poland’s Victory (SZP). He assumed the position of commander at the Iłża outpost and adopted the pseudonym “Róg”. In April 1940, following a security breach, the Gestapo began arresting members of the Union for Armed Struggle (ZWZ). “Róg” managed to avoid capture but was actively hunted by the Germans. He went into hiding in nearby villages while continuing his underground work. In mid-1942, he adopted a new pseudonym, “Krzyk”. He became a Home Army (AK) company commander in the Iłża sub-district “Dolina”, reporting directly to Antoni Heda “Szary”.
In the summer of 1943, following an unsuccessful partisan operation led by Jan Piwnik “Ponury” to seize Iłża, “Krzyk” was captured during a German manhunt. He was taken to the Blue Police (Policja Granatowa) station in Iłża, from where he was transferred to the prison in Starachowice. There, he underwent a brutal investigation, during which he was severely beaten and tortured by the Gestapo. On August 9, 1943, Antoni Heda’s “Szary” unit raided the Starachowice prison and liberated approximately 60 prisoners. The rescue operation took place just in time, as “Krzyk” was scheduled to be executed by firing squad the following day. Being part of a group that had nowhere to seek shelter, he retreated into the forest alongside the partisans.
After a short period of convalescence, “Krzyk” took charge of a partisan group formed from the individuals liberated from the Starachowice prison and those whose covers had been blown in the local underground network. “Krzyk’s” unit became the nucleus of “Szary’s” famous detachment, with “Szary” officially taking over command in the autumn of 1943, while Kiepas formally became his deputy. He participated in numerous partisan operations, including the raid on the landed estate in Pakosław (September 15, 1943), the raid on the cash office at the Hermann Göring Works in Starachowice (October 15 and 30, 1943), a skirmish with the gendarmerie in Edwardów near Bąkowa (February 26, 1944), the disarming of the Forstschutz in Marcule (April 25, 1944), the raid on the prison in Końskie (June 5, 1944), the seizure of the railway station in Suchedniów (June 24, 1944), and an operation to capture ammunition in Wólka Plebańska (July 19, 1944).
The skirmish with the Germans in the hamlet of Edwardów proved dramatic for Second Lieutenant “Krzyk”. During the fighting, he sustained a severe head wound, which forced a doctor to remove one of his eyes. Following his recovery, he returned to the partisan unit, but from then on, he wore a black eyepatch.
Following the launch of Operation Tempest (Akcja „Burza”) in the Radom-Kielce District, “Szary’s” unit became part of the 2nd Legions Infantry Division of the Home Army under the command of Colonel Antoni Żółkiewski “Lin”, serving as the 2nd Battalion of the 3rd Legions Infantry Regiment of the Home Army. “Krzyk” served as the deputy commander of the 2nd Battalion. Just prior to Operation Tempest, Kiepas was promoted to the rank of lieutenant. All combat operations of the 2nd Battalion, 3rd Legions Infantry Regiment were conducted in the Kielce region. The most significant battles of 1944 in which “Krzyk” participated included: Radoszyce (September 3), Grodzisko (September 4), Trawniki (September 13), Rykoszyn (September 16), Szewce (September 17), and Zakrzów (September 27).
In early October 1944, following organizational changes within the partisan structures, “Szary” became the commander of the 3rd Legions Infantry Regiment, and “Krzyk” became his deputy, both holding the rank of captain. Toward the end of 1944, he went on winter leave, where he likely remained until the arrival of the Red Army. Throughout this time, however, he maintained constant contact with the regiment through couriers. Following the disbandment of the Home Army, “Krzyk” was designated by his superiors for activity within the new organization “NIE” (Independence).
Following the „liberation” of Iłża, he took up work involving the land reform and parceling of estates. Soon, however, the Security Office (UB) and the Citizens’ Militia (MO) began searching for him. During an attempt to detain him, he was shot by UB officers. Just as it had happened a year earlier, the bullet struck his head, this time wounding his ear. Following his arrest, he was tortured during interrogations. In February 1945, he was sent to NKVD Camp No. 10 in Rembertów. A few days before a scheduled rail transport to the USSR, on the night of May 20–21, 1945, the camp was raided and liberated by a Home Army unit commanded by Second Lieutenant Edward Wasilewski, pseudonym “Wichura”. Approximately 500 people were freed, including Zygmunt Kiepas.
Following the rescue, “Krzyk” hid for some time in the Kozienice Wilderness and the forests around Przysucha. He eventually made his way to Kraków, where his fiancée, Jadwiga Wawro, was staying. Jadwiga and Zygmunt were married at St. Stephen’s Church in Kraków, an event likely attended only by their witnesses and Anna Wawro, his wife’s sister. Years later, following the death of her sister and the arrest of her brother-in-law, Anna raised their children and eventually became Zygmunt Kiepas’s second wife.
The spouses, Jadwiga and Zygmunt, adopted the conspiratorial surname Wróbel, as “Krzyk” possessed a complete set of wartime documents issued under the name Józef Wróbel. Remaining in hiding, they decided to leave Kraków for the so-called “Recovered Territories.” In July 1945, they settled on the outskirts of Gdańsk. There, “Krzyk” assumed the life of an ordinary citizen. He decided to utilize his pre-war education and, together with three other teachers, co-founded and ran an elementary school. On February 28, 1953, his wife Jadwiga passed away.
In March 1953, he was arrested by the Security Office (UB) for his past activities in the Home Army. He was continuously transferred between various prisons and detention facilities, being held in Radom, Starachowice, and Kielce. In a show trial held in Starachowice on July 27, 1954, he was sentenced to 3 years in prison. He was also stripped of his civic rights, his military rank, and the decorations he had earned. The period of pre-trial detention was credited toward his sentence, and due to his poor health, the execution of the prison sentence was conditionally suspended.
After regaining his freedom and officially revealing his true identity, “Krzyk” returned to the surname Kiepas. He took up employment at the ZMB Equipment Base (Union of the Baltic Cities) in Gdańsk. In 1957, he was permitted to return to teaching at the school, where he continued to work until his retirement in 1977. He passed away on January 29, 1989, in Gdańsk.
Captain Zygmunt Kiepas was decorated with: the Silver Cross of the Order of Virtuti Militari (5th Class) for the period of 1939–1945, the Cross of Valour (1939), the Medal “For Participation in the Defensive War of 1939”, the Medal “Of Victory and Freedom 1945”, the Gold Cross of Merit, the Honorary Badge of a Home Army Soldier of the “Jodła” Corps, the Badge of a Home Army Soldier of the Radomsko-Kielce District, and the Home Army Cross.
Translated by Ewa Wyrzykowska