Stanisław Krzyżanowski (1849-1932)
Stanisław Krzyżanowski urodził się 4 lutego 1849 r. w Krakowie, będąc najmłodszym z ośmiorga dzieci Stanisława i Teresy z d. Górskiej. Pochodził z domu o patriotycznych korzeniach. Stryj matki, której rodzina wywodziła się z Galicji, walczył w wojnach napoleońskich. Ojciec (pochodzący z Łucka na Wołyniu) był uczestnikiem Powstania Listopadowego. Został ciężko ranny w bitwie pod Ostrołęką.
Nie wiemy, kiedy rodzina osiedliła się w Krakowie. Po przybyciu do miasta Stanisław (senior) podjął zatrudnienie w zecerstwie – w latach 50-tych pracował w drukarni „Czasu”. W wolnych chwilach uczył syna musztry i dyscypliny wojskowej. Losy żony oraz pozostałych dzieci pozostają nieznane. Wyjątek stanowi historia córki Zuzanny, która po złożeniu ślubów poświęciła się życiu zakonnemu.
Stanisław (junior) uczęszczał do szkoły przy kościele św. Barbary, kontynuując naukę w gimnazjum św. Anny. Doświadczył germanizacji, jaką nauczyciele prowadzili na terenie zaboru austriackiego. Sytuacja zmieniła się na początku lat 60-tych, kiedy wśród Krakowian doszło do odrodzenia ducha polskości. Nasz bohater był świadkiem szeregu manifestacji patriotycznych, w tym pogrzebu gen. Jana Skrzyneckiego – wodza naczelnego z 1831 r.
Powyższa sytuacja sprawiła, że wraz z wybuchem Powstania Styczniowego, jako czternastolatek podejmował nieskuteczne próby przyłączenia się do zrywu niepodległościowego. W maju 1863 r. dołączył do oddziału Stefana Malczewskiego, później zaś do tworzącej się w Krakowie partii powstańczej mjr Konstantego Pióro, jednak niedane było mu uczestniczyć w walkach z Rosjanami. Dopiero w lipcu wziął udział w nieudanej wyprawie na wołyński Radziwiłłów, poprowadzonej przez płk. Franciszka Horodyńskiego.
Po powrocie do Krakowa, we wrześniu 1863 r. nasz bohater podjął kształcenie w Szkole Wyższej Realnej połączonej z Instytutem Technicznym. W trakcie nauki dołączył do Straży Narodowej, gdzie odżyły szanse na przyłączenie się do powstania. Wówczas, pod koniec grudnia przekroczył granicę austriacko-rosyjską. W grupie trzydziestu powstańców dotarł do oddziału Karola Kality „Rębajły” i został żołnierzem Pułku Stopnickiego.
Przez kolejne trzy miesiące uczestniczył w walkach powstańczych na terenie Gór Świętokrzyskich. Choć okres ten przypadł na ostatnią fazę powstania w regionie, Krzyżanowski w swych zapiskach ukazał szczegóły z trudów życia partyzanckiego. W powyższych wspomnieniach odtworzył wydarzenia z 21 lutego 1864 r., kiedy wziął udział w bitwie pod Opatowem. Po ataku na plebanię, a następnie uderzeniu na obsadzone przez Moskali budynki klasztorne, opuścił miasto i wraz z grupą powstańców dotarł do Góry Witosławskiej w Paśmie Jeleniowskim. Był jednym z nielicznych, którym udało się wydostać z rosyjskiej pułapki i powrócić do dawnego obozowiska w Lasach Cisowskich.
Po złożeniu dowództwa przez „Rębajłę”, Krzyżanowski przez kolejne dni walczył pod rozkazami kpt. Boczkowskiego, który w marcu porzucił swój oddział. Wówczas, osamotnieni żołnierze na własną rękę próbowali przedostać się na tratwach przez rzekę Wisłę. Niestety, po dotarciu na ziemię sandomierską, 15 marca 1864 r. resztki oddziału zostały rozproszone w bitwie pod Sperandą.
Tego dnia nasz bohater uniknął aresztowania i przez kolejne tygodnie ukrywał się przed Rosjanami. Jeszcze w tym samym miesiącu związał się z grupą żandarmerii dowodzonej przez niejakiego por. Jasińskiego. Po rozwiązaniu oddziału, schronił się klasztorze sióstr miłosierdzia w Kurozwękach, gdzie pracował jako malarz.
W czasie kolejnej próby przedarcia się na stronę austriacką został aresztowany i trafił do więzienia w Stopnicy. Po kilku tygodniach znalazł się w więzieniu kieleckim, które uznał za obiekt poklasztorny. Jak sam wspominał:
„Zaprowadzono nas za miasto do dawnego klasztoru przeistoczonego na kryminał, gdzie panowała nadzwyczajna czystość, po niechlujnie utrzymanym więzieniu w Stopnicy szczególnie wpadająca w oczy. Jak tam, tak i tutaj od rannej pobudki do capstrzyku wszystkie cele były otwarte i więźniowie mogli swobodnie się przechadzać i odwiedzać wzajemnie. Żywienie nie było złe dla więźniów politycznych, a kucharz, powstaniec, codziennie chodził na zakupy do miasta, naturalnie z konwojem”.
W Kielcach przebywał od 20 do 22 czerwca 1864 r., o czym świadczą zachowane miesięczne listy żywieniowe sporządzane przez tutejszego naczelnika więzienia.
Po krótkim pobycie w kaźni kieleckiej nasz bohater został przeniesiony do więzienia w Radomiu. Pędzeni powstańcy spędzili noc w szydłowieckim ratuszu, aby kolejnego dnia trafić do miejsca przeznaczenia. Kilka tygodni później więźniowie zostali wysłani w dalszą drogę do Warszawy. Krzyżanowski trafił do cytadeli, a następnie otrzymał areszt w tamtejszym ratuszu. Będąc obywatelem innego państwa, po kilku dniach znalazł się w gronie powstańców przekazanych władzom austriackim.
Uniknąwszy dalszego więzienia, po przybyciu do Krakowa podjął decyzję o kontynuowaniu kształcenia we wspomnianym Instytucie Technicznym. Wówczas, został członkiem tworzącej się w mieście Straży Ogniowej Ochotniczej. W późniejszych latach udzielał się społecznie. Był jednym z twórców organizacji „Sokół” na terenie Krakowa. Należał do Ochotniczego Towarzystwa Ratunkowego oraz Towarzystwa Tatrzańskiego.
Po zdobyciu wykształcenia pracował, jako rysownik konstrukcyjny m.in. w krakowskiej Dyrekcji Inżynierii Wojskowej. Jednocześnie, włączył się w struktury środowiska weteranów Powstania Styczniowego. Wiek oraz zdrowie sprawiły, że przed pierwszą wojną światową przyjął funkcję wiceprezesa, a po kilku latach stanowisko prezesa Związku Weteranów Powstania 1863-64 w Krakowie.
W wolnej Polsce otrzymał stopień podporucznika Wojska Polskiego. Za działalność patriotyczną został odznaczony Krzyżem Walecznych oraz Krzyżem Niepodległości z mieczami.
Stanisław Krzyżanowski zmarł po długiej chorobie 23 października 1932 r. Spoczął w grobowcu Powstańców z r. 1863/64 na cmentarzu Rakowickim w Krakowie.
Gracjan Duda
Źródło:
Krzyżanowski S., Wspomnienia z czasów mojej młodości, [w:] Nadziei promienie. Trzy pamiętniki z XIX wieku, Kraków 1978
Osadzeni w więzieniu kieleckim 1863