Oglądając część wystawy w Ośrodku Myśli Patriotycznej i Obywatelskiej, poświęconą wydarzeniom prowadzącym do odzyskania przez Polskę niepodległości w 1918 roku, można natrafić na obiekt, który może wzbudzić lekkie niedowierzanie. W jednej z szuflad znajdują się materiały poświęcone historii 4 pułku piechoty Legionów, który w latach 1921-1939 stacjonował w koszarach w Kielcach, początkowo na ul. Prostej – pozostałych jeszcze po wojskach carskich – a następnie, od 1929 r., na Bukówce. W tejże szufladzie znajdziemy… swastykę z orłem w koronie.

Jest to odznaka 4 pułku piechoty Legionów.

Pierwszy wzór odznaki 4 pp Leg. z 1916r. (Fot. OMPiO)

Pierwotna odznaka, kształtem bardziej przypominająca tradycyjną swastykę, została zatwierdzona 14 września 1916 r. rozkazem nr 238 ppłk. Bolesława Roji – ówczesnego dowódcy pułku – o treści:

„Za  1915 i 1916 rok służby wojennej nie obfitującej wprawdzie w błyszczące wypadki w naszej monotonnej, a jednak tyle sił wymagającej kampanii należy się każdemu żołnierzowi 4-ego pułku wspólna polska pamiątka, stosownie do zasług rozdzielona, którą jako mały znak zasługi za te szare tygodnie zmagania się i wytrwania wśród trudnych i nieprzyjaznych warunków nosić będziemy.

W tym celu ustanawia Kmda pułku wspólny dla oficerów i żołnierzy frontowych znak swastyki II i I kl. z żelaza (…) z napisem: 4 p.p. – rok wojny – 1915-16 – Zasługa – według wzoru”.

Odznaka miała formę prawoskrętną oraz wymiary 40 mm na 40 mm. Na tarczy umieszczony był orzeł bez korony w otoczeniu promieni.

Odznaka 4 pp Leg. z 1917 r. ze zbiorów Muzeum Narodowego w Krakowie (Fot. Muzeum Narodowe w Krakowie)

Z początku odznakę wykonywali ręcznie rusznikarze ze stali i aluminium; tą z numerem 1 nadano Józefowi Piłsudskiemu (w w/w rozkazie ppłk. Roji fakt ten został ujęty w następujący sposób: „Pierwszą taką swastykę o wysokim artystycznym wykonaniu i o niezwykłym klejnocie, nieco większą rozmiarami od zwyczajnej, ofiarowuje osoba Komendzie pułku znana z życzeniem by szczęście odznaczonemu stale towarzyszyło”).

Drugi wzór odznaki 4 pp Leg. został zatwierdzony przez ministra Spraw Wojskowych w Dzienniku Rozkazów pod numerem 31 z dnia 8 listopada 1928 r. Miała okrągły kształt, 4 cm średnicy, swastykę prawoskrętną, wpisaną w laurowy wieniec dookoła z numerem pułku oraz literami P, P i L (pułk piechoty Legionów). Na skrzyżowaniu ramion umieszczono godło RP z 1927 r. na tarczy w kształcie rombu. Odznakę wykonywał warszawski grawer Wiktor Gontarczyk ze srebra lub tombaku, po czym była ona „postarzana” poprzez oksydację.

Drugi wzór odznaki z 1928 r. (Fot. OneBid)

Ale dlaczego swastyka?

Pewności nie mamy, ale tropy są dwa. Pierwszy z nich prowadzi do mjr. Andrzeja Galicy. Ten późniejszy generał oraz kawaler Orderu Virtuti Militari był jednym z organizatorów, a następnie dowódcą I batalionu 4 pułku (od maja 1915 do listopada 1916 r.), później całego pułku (od listopada 1916 r. do września 1917 r.). Z pochodzenia był góralem z Białego Dunajca, w okresie II Rzeczypospolitej zasłynął jako twórca formacji strzelców podhalańskich, które – podobnie jak kielecki pułk – używały swastyki w odznakach poszczególnych jednostek.

Odznaka jednostek strzelców podhalańskich (Fot. Wikipedia)

Swastyka (zwana też krzyżem gamma, z uwagi na fakt iż poszczególne ramiona przypominają grecką literę Γ) jako symbol wywodzi się z Indii, w sanskrycie słowo „swastyka” tłumaczy się jako „tworzący dobrobyt”. W takiej właśnie roli znana była od dawnych czasów na Podhalu – przez górali nazywana „krzyżykiem niespodzianym” – i używana jako symbol ochronny (ryto ją np. na futrynach drzwi wejściowych czy belkach stropowych) oraz zabezpieczenie przed nieszczęściem. Słynny kompozytor oraz taternik Mieczysław Karłowicz umieszczał ją na szlakach górskich w charakterze talizmanu. Naturalnym wydaje się, iż swastyka przywędrowała do 4 pułku razem z jego żołnierzami, którzy w początkowym okresie formowania oddziału w przeważającej większości pochodzili z terenów karpackich (np. Żywca czy Suchej Beskidzkiej).

Ponadto u Słowian swastyka występowała jako symbol ognia, do czego nawiązywał też ppłk Roja w cytowanym wcześniej rozkazie: „(…) będzie dla pamiątki obchodzoną co roku 24 czerwca uroczystość swastyki, przyczem żołnierze przez cały dzień mają być zwolnieni od służby, mają być obmyślane zabawy poza miastem aż do późnej nocy, z ogniskami i z uwzględnieniem naszych starosłowiańskich zwyczajów”.

Na drugi trop zwraca uwagę Jan Raszka, rzeźbiarz, grawer i medalier, twórca oryginalnego pomnika Czynu Legionowego, tzw. „czwórki Legionowej”, zniszczonego przez Niemców w 1939 roku. W czasie I wojny światowej był żołnierzem II Brygady Legionów Polskich. Pisał on: „Bardzo byłem rad, że mogłem przyczynić się do skomponowania odznaki Czwartego Pułku. Obmyśliłem cztery szable, których cztery kabłąki wyglądały jak cztery czwórki na krzyż i stały się podobne do znaku ognia, a z grubsza wycięte z blachy zrobiło się to podobne do swastyki. Ponieważ zaś ppłk Roja interesował się plastyką, więc pomysły nasze (mowa o mjr. Galicy – przyp. aut.) zupełnie się zgadzały i została swastyka”.

Robert Kaleta

Źródła:
K. Idzik, Artyleria i piechota w Kielcach 1919-1939 na starej fotografii, Posteris, Kielce 2012

S. Wyrzycki, J. Osiecki, 4 pułk piechoty Legionów, Agencja JP, Kielce 2007

4. Pułk Piechoty Legionów Polskich – historia i pamięć. W 100 rocznicę powstania, pod red. U. Oettingen, W. Rutkowskiej i J. Główki, KTN, Kielce 2015

Czwarty pułk piechoty 1806-1966, pod red. A. Idzika, Wyd. Koło Czwartaków, Londyn 1966

Paweł Dudziński, Alfabet heraldyczny, Wyd. Diogenes 1997 r.

Aleksandra Kozłowska, W „ludowym” pułku – Andrzej Galica na czele I Batalionu 4 Pułku Piechoty Legionów Polskich (1915-1916) w: Zeszyty wiejskie 15/2010, Muzeum Tradycji Niepodległościowych w Łodzi

Adam Rzadkowski, Wielka księga piechoty polskiej 1918-1939. 2 Dywizja Piechoty Legionów. 2, 3, 4 pułk piechoty, Wyd. Edipresse 2016