30 września 1942 roku Niemcy powiesili dziesięciu Polaków przywiezionych z kieleckiego więzienia w publicznej egzekucji przed zakładem drzewnym „Henryków” przy ulicy Młynarskiej 133 (dziś ul. Mielczarskiego) w Kielcach.
Zakład Drzewny „Henryków” podczas okupacji został przejęty przez Niemców w zarząd komisaryczny. Od 3 września 1940 r. został przyłączony do Huty „Ludwików” jako oddział wyrobów drzewnych. Przez okupantów nazywany był Holzwerkiem. Produkowano tam m.in. drewniane elementy i wozy wykorzystywane przez niemieckie wojsko. Na terenie zakładu funkcjonował również obóz pracy przymusowej.
Publicznej egzekucji dokonano z rozkazu szefa kieleckiej Policji Ochronnej (Schutzpolizei) kpt. Hansa Gayera w odwecie za zastrzelenie niemieckiego strażnika kolejowego (Banschutza) przed bramą „Henrykowa”. Do oglądania egzekucji Niemcy spędzili robotników z „Henrykowa” i „Ludwikowa”, dzieci ze szkoły podstawowej na ul. Karczówkowskiej oraz mieszkańców okolicznych domów.
Ofiary z kieleckiego więzienia na rozkaz okupanta były wieszane na wcześniej przygotowanej szubienicy przez pracujących w Holzwerku dwóch Żydów z obozu przy ul. Stolarskiej – Lejbusia Słabeckiego i jego syna. Po egzekucji Polaków Niemcy zamordowali wieszających ich Żydów. Zwłoki pozostawiono przez wiele godzin na szubienicy w celu zastraszenia ludności i pracowników pobliskich zakładów. Według jednej z relacji zwłoki wisiały tam przez trzy dni. Ciała ofiar pogrzebano anonimowo na łące nad Silnicą. Po wojnie szczątki ekshumowano i przeniesiono na Cmentarz Partyzancki.
Przebieg tego strasznego wydarzenia znamy z relacji naocznego świadka egzekucji na ulicy Młynarskiej pani Genowefy Grabki:
„W godzinach południowych przyszłam pod fabrykę „Henryków”, gdzie pracował mój brat Władysław Zychowicz. Zobaczyłam tam stojącą szubienicę. W pewnym momencie podjechał przed zakład samochód ciężarowy, zwany „budą”, jak się okazało z kieleckiego więzienia. Z samochodu wysiadło trzech umundurowanych Niemców, z których jeden nazywał się Rumpel, znałam go z widzenia. Po chwili spędzono pracowników „Henrykowa” i mieszkańców pobliskich domów. Z „budy” wyprowadzono 10 mężczyzn, którzy mieli ręce związane do tyłu. Zauważyłam, że nie mieli butów. Na polecenie Rumpla, dwóch Żydów, jeden z nich był dorożkarzem w Kielcach, oraz niemieccy pracownicy fabryki powiesili przywiezionych mężczyzn. Następnie umundurowani Niemcy powiesili obu Żydów na tej samej żerdzi. Ofiary zbrodni, na polecenie hitlerowców wisiały na szubienicy przez trzy dni. Z zamordowanych znałam dwóch braci Fornalskich pochodzących ze wsi Sieje położonej obok Kielc. W trakcie wieszania jeden z Polaków w mundurze kolejarskim wzniósł okrzyk „Jeszcze Polska nie zginęła”. Prawdopodobnie pochodził ze Skarżyska”
(Źródło: Longin Kaczanowski, Hitlerowskie fabryki śmierci na Kielecczyźnie, Warszawa 1984, s.149-150)
Ważne dla nas szczegóły tej egzekucji zawiera sprawozdanie z przebiegu i wyników śledztwa przeprowadzonego w latach 80-tych XX w. przez Główną Komisję Badania Zbrodni Hitlerowskich W Polsce – Instytut Pamięci Narodowej – Okręgowa Komisja w Kielcach pod kierownictwem śp. Sędziego Sądu Wojewódzkiego Andrzeja Jankowskiego :
„Przy ulicy Mielczarskiego (dawniej Młynarskiej) w Kielcach znajdował się – obecnie nieistniejący – zakład produkujący wyroby drewniane zwany „Henryków”. W czasie okupacji stanowił on jeden z wydziałów zakładów „Hasag”. W dniu 30 września 1942 r. pod konwojem żandarmów i gestapowców przywieziono na podwórze „Henrykowa” 10 więźniów z kieleckiego więzienia. Następnie przy płocie od ulicy ustawiono szubienicę z żerdzi. Żandarmi i gestapowcy wypędzili robotników z Henrykowa oraz z Ludwikowa (czyli fabryki SHL) , dzieci ze szkoły podstawowej na ul. Karczówkowskiej, mieszkańców okolicznych domów , sprzedawców i rzemieślników ze sklepów i warsztatów. Wszystkich wypędzonych hitlerowcy zaprowadzili na ulicę przy „Henrykowie” (bądź na podwórze fabryczne) i kazali przyglądać się wieszaniu ofiar. Do wieszania zmuszono Żyda – więźnia obozu przyzakładowego. Powieszono 9 żywych więźniów i jednego trupa, gdyż jeden z więźniów zmarł w czasie oczekiwania na stracenie. Zwłoki na szubienicy, widoczne i z ulicy Młynarskiej i z podwórza fabrycznego wisiały do wieczora, poczem zostały zdjęte i pogrzebane anonimowo na łące nad rzeczką Silnicą.
W egzekucji tej zginęli:
- Jan Fornalski s. Stanisława ur. 1910 r. z przedmieścia Piaski
- Andrzej Fornalski s. Stanisława ur.? z przedmieścia Piaski
- Wójcik, kolejarz
- Wnęk
- – 10) NN „
Niektóre opracowania podają datę 22 września 1943 r. dla egzekucji przy Młynarskiej. Autorzy tej koncepcji wskazują, że to rok 1943 był okresem w którym nasilił się terror okupanta w Kielcach. Wiarygodniejszą datą jest jednak 30 wrzesień 1942 roku. Dowodem na to jest dokument źródłowy „Więzienie w Kielcach. Skorowidz więźniów śledczych i karnych na rok 1942”. Przy znanych nazwiskach ofiar tej egzekucji widnieje data opuszczenia więzienia : 30.09.1942 r. i adnotacja „zabrano”. Tak najczęściej okupanci określali więźniów zabieranych z więzienia na egzekucję.
Obecnie na ulicy Mielczarskiego znajduje się pomnik ofiar egzekucji 30 września 1942 r. odsłonięty w listopadzie 1965 r. Wcześniej stał tu inny pomnik, który znajdował się pod szubienicą, częściowo jeszcze wtedy zachowaną.
Pomnik ofiar egzekucji 30 września 1942 r. na ulicy Mielczarskiego w Kielcach (między ul. Grochową a Chałubińskiego) obecnie. (Fot. OMPiO)
Tablica na obecnym pomniku informuje nas o dziesięciu zamordowanych. Pamiętajmy, że ofiar zbrodni niemieckiej tak naprawdę było dwanaście : 10 Polaków i 2 Żydów. Na tablicy wymienionych było tylko siedem znanych z nazwiska ofiar, w tym trzech bez imion i bez podania wieku, obecnie dopisana jest jeszcze jedna ofiara :
- Fornalski Jan lat 32
- Fornalski Andrzej lat 21
- Wójcik
- Wnęk Bolesław lat 27
- Woźniakiewicz Henryk lat 23
- Wypych
- Samiczak
- Golment Stanisław lat 44
Po dokładnej weryfikacji dokumentu „Więzienie w Kielcach. Skorowidz więźniów śledczych i karnych na rok 1942” możemy listę ofiar uzupełnić o kolejne imiona i nazwiska. Przy dacie opuszczenia więzienia – 30.09.1942 r. i wpisie w uwagach – „zabrano” odnajdujemy znane już nam osoby : Jan Fornalski, Andrzej Fornalski, Bolesław Wnęk, Wincenty Samiczak (wcześniej bez imienia) i dodany Stanisław Golment. Kolejni więźniowie przy których znajduje się ten sam zapis to: Walenty Kadziński, Marian Patynowski, Józef Strachowski i Józef Wasik. Z dużym prawdopodobieństwem możemy stwierdzić, że są to nieznane do tej pory ofiary egzekucji przy ulicy Młynarskiej z 30 września 1942 r.
W księdze więziennej z 1942 r. nie znajdujemy natomiast Wójcika i Wypycha, którzy by pasowali do daty egzekucji przy Młynarskiej. Być może zawiodła ludzka pamięć i pomylono nazwiska. Podobny problem mamy z Henrykiem Woźniakiewiczem. Jest to postać o której stosunkowo najwięcej wiemy. Jego biogram zamieszczony jest na naszej stronie. Z nieznanych powodów nie ma go na liście więźniów z 1942 r. Jednak Henryk Woźniakiewicz jako jedyny z ofiar tej egzekucji został rozpoznany w czasie powojennej ekshumacji i tylko on ma imienny grób na Cmentarzu Partyzanckim.
Lista polskich ofiar zamordowanych w egzekucji przy ul. Młynarskiej 30.09.1942 r. po przeprowadzonych przez nas badaniach:
- Fornalski Andrzej
- Fornalski Jan
- Golment Stanisław
- Kadziński Walenty
- Patynowski Marian
- Samiczak Wincenty
- Strachowski Józef
- Wasik Józef
- Wnęk Bolesław
- Woźniakiewicz Henryk
Niestety nie posiadamy fotografii żadnej z ofiar, które zginęły w egzekucji przy ulicy Młynarskiej w Kielcach. O większości z tych osób brakuje informacji. Dlatego potrzebne są dalsze badania tego zagadnienia, aby wyjaśnić kolejną z wielu zbrodni niemieckich na terenie Kielc w okresie II wojny światowej.
Artur Szlufik
Źródło:
Cezary Jastrzębski, Konrad Otwinowski, Magdalena Otwinowska, Miejsca pamięci narodowej w Kielcach, Kielce 2010, s. 189.
Longin Kaczanowski, Hitlerowskie fabryki śmierci na Kielecczyźnie, Warszawa 1984, s.149-150.
Konrad Otwinowski, Huta „Ludwików” w Kielcach 1919-1945, Kielce 2019, s. 206, 218-219.
Teresa i Zdzisław Sabatowie, Cmentarz Partyzancki w Kielcach, Kielce 2018, s.73.
APK, Więzienie w Kielcach. Skorowidz więźniów śledczych i karnych na rok 1942.




