Franciszek Jaskulski ps. „Zagończyk” (1913-1947)
Franciszek Jaskulski urodził się 16 września 1913 roku w Castrop – Rauxel w Westfalii jako syn Ignacego i Marii z Kozalów. Do kraju rodzina Jaskulskich powróciła w maju 1926 r. i zamieszkała w Zdunach (powiat krotoszyński). Franciszek ukończył siedmioklasową szkołę podstawową i Seminarium Nauczycielskie w Krotoszynie (1933 r.). Następnie podjął pracę w Urzędzie Gminnym w Zdunach. Służbę wojskową odbył w 17 pułku ułanów w Lesznie Wielkopolskim. Po odbyciu służby wrócił do wyuczonego zawodu – został nauczycielem oraz udzielał się w harcerstwie. Po mobilizacji walczył w obronie Warszawy. 7 października zbiegł w niemieckiej niewoli i powrócił do Zdun. Działał w konspiracji. Redagował pisemko „Zagończyk” – stąd jego partyzancki pseudonim. W grudniu 1939 roku wstąpił do Związku Walki Zbrojnej i po pewnym czasie został komendantem podobwodu krotoszyńskiego. Od 1940 roku pracował jako robotnik kolejowy. W 1941 r. został skierowany na roboty przymusowe w tzw. „Bauzugach”, na liniach kolejowych w okolicy Smoleńska. Z powodu złego stanu zdrowia na początku 1942 roku powrócił do domu lecz był poszukiwany przez gestapo. Wyjechał więc do Stężyc na Lubelszczyznę, gdzie mieszkała jego siostra. Od razu nawiązał kontakt z lokalną konspiracją i został przydzielony do oddziału Mariana Sikory ps. „Przepiórka”. Został dowódcą oddziału lotnego o kryptonimie „Pilot”. Jego oddział specjalizował się w dywersji kolejowej. Przeprowadzał także akcje likwidacyjne. Jego najsłynniejsza akcja to likwidacja kata Dęblina – Christiana Petersona (15 czerwca 1944 r.). W czasie akcji „Burza” oddział „Zagończyka” stał się 2 kompanią 1 batalionu 15. Pułku Piechoty „Wilków” AK. Po nieudanym marszu na pomoc Warszawie, Sowieci zażądali przyłączenia do armii Berlinga. Żołnierze „Zagończyka” nie wykonali tego żądania i rozpoczęły się aresztowania. Sam „Zagończyk” został aresztowany 3 listopada 1944 r. i trafił na Zamek Lubelski. 8 stycznia 1945 r. został skazany na karę śmierci przez Sąd Wojskowy Lubelskiego Garnizonu. Karę jednak zmieniono na 10 lat więzienia, które „Zagończyk” odsiadywał we Wronkach. 4 września udało mu się uciec z więzienia i powrócił na teren Lubelszczyzny. Wraz z innymi dawnymi Akowcami, tworzy na jesieni 1945 roku WiN w dawnym Inspektoracie Rejonowym Puławy AK. Na rozkaz „Orlika” „Zagończyk” miał przejąć północne tereny województwa kieleckiego. Inspektorat Radomsko – Kozienicki dowodzony przez Jaskulskiego przyjął nazwę ZZK – Związek Zbrojonej Konspiracji. Oddział „Zagończyka” prowadził nie tylko akcje zbrojne, ale także propagandowe. 26 lipca 1946 r. został aresztowany przez UB w Jedlni – Letnisku. Zdradził go kolega z oddziału – „Kruk”, który przyjechał do Jedlni z funkcjonariuszami UB i przedstawił ich łącznice „Panterze” jako oficerów WiN – u. Zostaje przewieziony do Kielc i osadzony najpierw w areszcie WUBP, a potem w więzieniu na ulicy Zamkowej. 17 stycznia 1947 r. został skazany przez WSR w Kielcach na karę śmierci. Wyrok ten został zatwierdzony przez WSN 6 lutego 1947 r. 19 lutego wyrok wykonano, a ciało pochowano w nieznanym miejscu. 6 grudnia 1991 r. Sąd Wojewódzki w Kielcach wydał postanowienie unieważniające wyrok byłego WSR w Kielcach wobec Franciszka Jaskulskiego.
Franciszek Jaskulski upamiętniony jest na Murze Pamięci OMPiO.
ENGLISH
Franciszek Jaskulski, pseudonym “Zagończyk”, was born on September 16, 1913, in Castrop-Rauxel, Westphalia, as the son of Ignacy Jaskulski and Maria (née Kozala). The Jaskulski family returned to Poland in May 1926 and settled in Zduny (Krotoszyn county). Franciszek graduated from a seven-grade elementary school and the Teacher Training Seminar in Krotoszyn (1933). He then took up employment at the Municipal Office in Zduny. He completed his military service with the 17th Uhlan Regiment in Leszno (Wielkopolska region). Afterward, he returned to his trained profession, working as a teacher, and was actively involved in scouting.
Following the military mobilization, he fought in the defense of Warsaw. On October 7, he escaped from German captivity and returned to Zduny, where he engaged in underground resistance. He edited a conspiratorial newsletter titled “Zagończyk” – which became the source of his partisan pseudonym. In December 1939, he joined the Union for Armed Struggle (ZWZ) and, after some time, became the commander of the Krotoszyn sub-district. From 1940, he worked as a railway laborer. In 1941, he was sent to forced labor in the so-called “Bauzüge” (railway construction trains) on railway lines near Smolensk. Due to poor health, he returned home in early 1942, but as he was wanted by the Gestapo, he left for Stężyca in the Lublin region, where his sister lived. He immediately established contact with the local underground resistance and was assigned to the unit of Marian Sikora, pseudonym “Przepiórka”. He became the commander of a mobile unit codenamed “Pilot”, which specialized in railway sabotage and also carried out execution operations against collaborators and occupiers. His most famous operation was the execution of the executioner of Dęblin, Christian Peterson, on June 15, 1944.
During Operation Tempest (Akcja „Burza”), “Zagończyk’s” unit became the 2nd Company of the 1st Battalion of the 15th “Wolves” Infantry Regiment of the Home Army (AK). Following their failed march to assist the Warsaw Uprising, the Soviets demanded that they join the Berling Army. “Zagończyk’s” soldiers refused to comply with this demand, which triggered a wave of arrests. “Zagończyk” himself was arrested on November 3, 1944, and imprisoned at Lublin Castle. On January 8, 1945, he was sentenced to death by the Military Court of the Lublin Garrison. However, the sentence was commuted to 10 years in prison, which he served in Wronki prison. On September 4, he managed to escape from the prison and returned to the Lublin region.
In the autumn of 1945, along with other former Home Army soldiers, he co-founded Freedom and Independence (WiN) within the former Puławy Regional Inspectorate of the Home Army. On the orders of “Orlik”, “Zagończyk” was tasked with taking command of the northern areas of the Kielce Voivodeship. The Radomsko-Kozienice Inspectorate, commanded by Jaskulski, adopted the name ZZK – the Armed Conspiracy Union (Związek Zbrojonej Konspiracji). “Zagończyk’s” unit carried out not only armed operations but also propaganda campaigns. On July 26, 1946, he was arrested by the Security Office (UB) in Jedlnia-Letnisko. He was betrayed by a fellow unit member, “Kruk”, who arrived in Jedlnia with UB officers and introduced them to the courier “Pantera” as WiN officers. He was transported to Kielce and detained first at the Voivodeship Office for Public Security (WUBP) lockup, and later in the prison on Zamkowa Street. On January 17, 1947, he was sentenced to death by the District Military Court (WSR) in Kielce. This sentence was upheld by the Supreme Military Court (WSN) on February 6, 1947. The execution was carried out on February 19, and his body was buried in an unknown location. On December 6, 1991, the Voivodeship Court in Kielce issued a decision declaring the sentence passed by the former District Military Court in Kielce against Franciszek Jaskulski null and void.
Franciszek Jaskulski is commemorated on the Memorial Wall of the OMPiO (Patriotic and Civic Education Centre).
Translated by Ewa Wyrzykowska